پرورش شترمرغ (Struthio camelus) برخلاف تصور عمومی، شباهت زیادی به پرورش طیور صنعتی (ماکیان) ندارد. شترمرغ بزرگترین پرندهی جهان از گروه پرندگان دونده (راتیتها) است که با وجود سابقهی بیش از ۱۰۰ سال پرورش در آفریقای جنوبی، در سالهای اخیر به یک صنعت جهانی با رشد چشمگیر تبدیل شده است.
اما همین رشد سریع نشان داده است که پرورش شترمرغ به شدت مدیریتبر (Management Intensive) است. دلیل این امر آن است که موفقیت در این صنعت به یک عامل واحد بستگی ندارد؛ بلکه نیازمند رعایت همزمان و دقیق مجموعهای از فاکتورهاست. شما باید بتوانید همزمان بهداشت محیط و تجهیزات، تغذیهی تخصصی مرغ مادر، ثبت و تحلیل آمار و اطلاعات (Records)، کنترل دقیق شرایط محیطی و تنظیمات انکوباسیون، و نسبت صحیح گله را مدیریت کنید. غفلت از هر یک از این حلقهها، کل زنجیرهی تولید را دچار اختلال میکند.
در این مقاله، نگاهی به مهمترین چالشهای این صنعت و عوامل کلیدی موفقیت در آن میاندازیم.
چهار چالش اصلی تولید در مزارع شترمرغ
متأسفانه بخش بزرگی از ضرر و زیان تولیدکنندگان ناشی از چهار مشکل اساسی است که همگی ریشه در مدیریت دارند:
- تخمهای نابارور (Infertile Eggs)تخمهایی که جنین در آنها شکل نمیگیرد و هزینهی نگهداری مرغ مادر را بدون بازدهی میگذارند.
- مرگومیر جنینی (Embryonic Mortality)بخش بزرگی از تلفات در دستگاه انکوباسیون رخ میدهد.
- ناهنجاریهای پا پس از تولدجوجههایی که زنده به دنیا میآیند اما به دلیل ضعف در ساختار پا، با مشکلات جدی در رشد و تغذیه مواجه میشوند.
- تلفات جوجه در دو هفتهی اول پس از هچبخش قابلتوجهی از تلفات جوجهها در دو هفتهی نخست رخ میدهد. این مسئله معمولاً ناشی از عدم جذب کامل کیسهی زرده، عفونتهای میکروبی (به دلیل بهداشت ضعیف هچر) و یا شرایط نامناسب دما و رطوبت در زمان تفریخ است.
علت اصلی این مشکلات چیست؟
در یک کلام: ضعف در مدیریت. جوجهکشی مصنوعی شترمرغ معمولاً با نرخ هچ (Hatchability) پایینی همراه است. این نرخ پایین به شدت تحت تأثیر مدیریت نادرست دما، رطوبت و جریان هوا در انکوباتور، نحوهی ذخیرهسازی تخمها، تمیزکاری و ضدعفونی نامناسب (بهداشت)، و در نهایت، تغذیهی نامناسب مرغهای مادر است.
چرخهی تولیدمثل؛ از چه سنی تخم میگذارند؟
مرغهای شترمرغ از سن ۲ تا ۳ سالگی شروع به تخمگذاری میکنند و میتوانند تا حدود ۴۰ سال بارور باقی بمانند. در طول این دورهی طولانی، تولید تخم سالانهی آنها بسته به مدیریت مزرعه متغیر است و بین ۲۰ تا ۷۰ تخم در سال گزارش شده است. این بازهی وسیع نشان میدهد که انتخاب اصلاحی (ژنتیک) و تغذیهی اصولی مرغ مادر، نقش مستقیم و تعیینکنندهای در سودآوری مزرعه دارد.
عوامل کلیدی مؤثر بر موفقیت (نرخ هچ)
برای اینکه راندمان جوجهکشی و بقای جوجهها را به حداکثر برسانید، باید مجموعهای از فاکتورها را به طور همزمان کنترل کنید:
- تغذیه و سلامت مرغ مادرتأمین مواد مغذی (پروتئین، کلسیم، ویتامینها و…) نه تنها بر تعداد تخمها، بلکه بر کیفیت زرده و بقای جوجه تأثیر مستقیم دارد.
- نسبت نر به مادهنسبت نامناسب خروس به مرغ میتواند نرخ باروری را به شدت کاهش دهد (بهترین نسبت ۱ به ۱ یا ۱ به ۲ است).
- مدیریت تخم و بهداشتشامل وزن و کیفیت تخم، نحوهی جمعآوری، تمیز کردن، نحوهی ضدعفونی محیط و دستگاهها، فومیگیشن (دودی کردن) و شرایط ذخیرهسازی قبل از انکوباسیون.
- مدیریت انکوباسیون و هچرکنترل دقیق دما، رطوبت و تهویه (به ویژه در روزهای پایانی و زمان تفریخ).
- ثبت آمار و اطلاعات (Records)علامتگذاری تخمها، ثبت تاریخ، وزنسنجی و ردیابی مراحل رشد در طول انکوباسیون برای شناسایی نقاط ضعف و اصلاح روند.
جمعبندی
پرورش موفق شترمرغ، نتیجهی یک کار تیمی و یکپارچه است. تولیدکننده باید در تعامل نزدیک با دامپزشکان، متخصصان، آزمایشگاههای بهداشتی، انجمنهای پرورشدهندگان و محققان باشد تا بتواند فرآیند تولید را به سمت تعالی هدایت کند. ما در مقالات بعدی، هر یک از این مراحل مدیریتی (از جمعآوری و تمیز کردن تخم تا تنظیمات انکوباتور و مراقبتهای پس از هچ) را به صورت جداگانه و کاربردی بررسی خواهیم کرد.


